Главные новости
Главная / Жамият / ПИРИМҚУЛ ҚОДИРОВ (1928 – 2010)
<

ПИРИМҚУЛ ҚОДИРОВ (1928 – 2010)

Ўзбек адабиётининг 60-80 йилларидаги тараққиёт босқичида Пиримқул Қодировнинг муносиб ўрни бор. Пиримқул Қодиров моҳир прозаик, адабиётшунос олим, таржимон, давлат ва жамоат арбоби сифатида танилган. У Узбекистан Республикаси Олий Кенгаши депутата, Республика Олий Мажлиси депутата сифатида истиқдол йўлида кўп хайрли ишларни олиб борган.

pirimqul-qodirovПиримкул Қодиров 50-йилларнинг ўрталаридан бош- ланган янги давр воқеалари вояга етказган адабий авлодга мансуб. 1950 йили “Студентлар” деган ҳикояси алоҳида китоб бўлиб чоп этилган бўлса ҳам, 1957 йили ёзиб туга- тилган “Уч юлдуз” романи орқали ёзувчи сифатида танил- ди. Ўша йилнинг кеч кузида роман қўл ёзмаси республика Ёзувчилар уюшмасида муҳокамадан ўтди. Муҳокамада устоз адиб Абдулла Қаҳҳор: “Анча вақтдан бери мен ўзбек адабиётида момақалдироқ гулдуросини эшитмай юрган эдим. Назаримда мана шу асар адабиётимизга момақалдирокдай гулдурос солиб, чақмокдай ялтиллаб ки- риб келяпти ” – дея асарга юксак баҳо берди.

Пиримқул Қодиров 1928 йил 25 октябрда Тожикистон Республикасининг Шаҳристон туманидаги Кенгкўл қишлоғида туғилган. 1951 йил Ўрта Осиё универси- тетининг шарқшунослик факультетини тугатган, сўнгра М. Горький номидаги жаҳон адабиёти институтининг аспирантурасида таҳсил олди. ’’Абдулла Қаххорнинг уруш- дан кейинги ижоди” мавзусида илмий ишини химоя қилди.

Адиб ижодининг дебочаси талабалик йилларида эълон этилиб, толиби илмлар ҳаётини, уларнинг ички оламини бадиий баён қилган “Студентлар” ҳикоясидир. Шундан сўнг адибнинг «Қадрим» (1961), «Эрк» (1968), «Мерос» (1974) қиссалари, «Акрамнинг саргузаштлари» (1974), «Яйра институтга кирмоқчи» (1979) номли қисса ва ҳикоялар тўплами, шунингдек, маънавий-ахлоқий масалаларга бағишланган «На- жот» («Бахиллар ва ботирлар», 1980) қиссалари нашр этилган. Пиримқул Қодиров «Уч илдиз» (1958), «Қора кўзлар» (1966), «Олмос камар» (1976), «Юлдузли тунлар» (1979), ушбу асарнинг давоми «Авлодлар довони», 1989), «Она лочин нидоси» (2000) каби романлар муаллифи. Адибнинг «Қадрим» қиссаси асосида «Сенинг изларинг» бадиий фильми, «Юлдузли тунлар» романи ва «Жон ширин» ҳикояси асосида кўп серияли видеофильмлар суратга олинган. Пиримқул Қодиров таржимон сифатида Л.Толстойнинг “Казаклар”ини, К.Фединнинг “Дастлабки кувончлар”ини, X. Деряев- нинг “Такдир”ини она тилимизга ўгирди.

“Юлдузли тунлар”, “Авлодлар довони” чиққандан бери китобхонларнинг муаллифга мактублари кети узилмади. Ҳиндистоннинг Индоур шаҳрида яшовчи Суржамал Гарч деган адвокатдан келган мактубда шундай сатрлар бор: “Ёзувчи бой фактик материаллар асосида бадиий жиҳатдан гўзал роман яратган, мен кўпдан бери бундай ажойиб асар ўқимаган эдим”.

Шаҳрихонлик Абдуфаттоҳ Жўраев шуларни ёзади: “Юлдузли тунлар” ва “Ав- лодлар довони” романларингизни ўқиган ҳар бир ўзбек фарзанди ўзининг шу буюк авлоднинг бир томири эканлигидан ғурурланишига, қолаверса, буларни ўқиган бошқа миллат вакилларининг буюк халқимизга бўлган ҳурматлари ортишига имо- нимиз комил”.

Фарғоналик ҳасос шоира, мактаб муаллимаси Максуда Эргашева эса “Авлод- лар довони” мутолааси пайтидаги ҳис-ҳаяжонларини шундай изҳор этади: “Сизнинг “Авлодлар довони” романингизни беҳад миннатдор бўлиб ўқиб чикдим”.

Бобурийлар сулоласи ҳақидаги романлар туркуми ҳали интиҳосига етган эмас эди. Адиб Тожмаҳалдек буюк обидани барпо этган, севги-садоқатнинг тенгсиз наму- насини намоён қилган, бобурийлар салтанатини янги довонларга кўтарган Шохжаҳон каби буюк сиймолар хақидаги янги роман хаёли билан банд эди. Афсуски, машъум ўлим 2010 йил 21 декабрь куни уни хаётдан олиб кетди.

Пиримқул Қодиров Ҳамза номидаги Узбекистан Давлат мукофоти лауреата (1981),Ўзбекистон Халк ёзувчиси(1988), «Эл-юрт хурмати» (1998), «Буюк хизматла- ри учун» (2006) орденлари ва «Шухрат» медали (1994) билан мукофотланган.

ЎШ

НАЖОТ ҚАЙДА?

Баланд қоятошлар билан текис воҳалар бир-бирига ғалати тарзда киришиб кет- ган Ўш атрофлари бир неча кундан бери жуда серҳаракат. Андижондан туяларга ортиб келинган ҳашаматли чодирлар Буратоғ[1] этагидан оқиб ўтадиган Жаннатариқ бўйига ўрнатилди. Окбурасой бўйларида ҳам, Чилмаҳрам тоғининг этакларидаги кўкаламзорларда ҳам юзлаб чодирлар ва ўтовлар пайдо бўлди. Тоғдан ҳайдаб тушил- ган думбали қўйлар сўйилди, кабоб қўраларида арчанинг пистоқи кўмири чўғлатилди, дошқозонларда гўшт қайнай бошлади.

Бугун Ўшга Бобур мирзо бошлиқ ҳамма аркони давлатларнинг келиши кутил- мокда.

Мулла Фазлиддин ёш подшоҳнииг амри билан Буратоғнинг чиқиш қийин бўлган хушманзара бир қоятоши устига кичкина ҳужра қурган. Бобур мирзо бултур шу ишни унга топширгандан кейин Самарқандга қўшин тортиб келган ва Ўшга мана энди йўли

тушмокда эди. Мулла Фазлиддин савдарлар билан пастга тушиб, хужрага ярашадиган гилам ва зарбоф кўрпачаларни ўзи танлади. Тик, сирғанчиқ қоятошга чиқиб ўрганмаган савдарлар жиҳозларни олиб келаётганда жуда қийналиб қолишди. Қашкарча кумуш обдаста кўтариб келаётган семиз офтобачи ҳар ўн қадамда бир тўхтаб қоларди. Мулла Фазлиддин унинг кўлидан обдастасини олиб, ўзини суяб чиқди.

Савдарбоши айвоннинг сангфарш қилинган зиналарига гулдор пояндоз тушат- ган эди, мулла Фазлиддин илтимос қилиб, уни олдириб ташлади, Чунки зиналарга ишлатилган рангли тошлар ҳар қандай пояндоздан қимматроқ ва гўзалроқ эди.

Тоғ қиррасида турган ҳужрадан бутун Ўш шаҳри ва унинг атрофлари кафтдаги- дек аниқ, кўринар эди. Ҳали ҳам нафасини ростлаб ололмай ҳансираб ўтирган офто­бачи пастга тикилиб қаради-ю, ўрнидан сакраб турди:

  • Ана, келдилар!

Мулла Фазлиддин айвон четига бориб, пастга кўз югуртирди.

Оқ отлиқ Бобур мирзо юздан ортиқ беклари ва хос навкарлари билан Жавзо мас- жидидан ўтиб, тоғ этагига яқинлашиб қолган эди. Улар ҳаммаси Жаннатариқ бўйига ўрнатилган боргоҳ1 ва хиргох2 олдида тўхтадилар. Ичи заррин ипак, усти қимматбаҳо майин мовут билан қопланган бу чодирларнинг зарҳал чилвирлари кумуш козиқларга боғланган эди. Чодирларда дам олиш ва катта зиёфатлар бериш учун ҳамма тайёрлик- лар кўриб қўйилганини мулла Фазлиддин билар эди. “Энди бугун Бобур мирзо дам оларлар, тоққа балки эртага чиқарлар”, – деган ўй билан ишини секин давом эттирди. Аммо орадан бир соат ўтар-ўтмас пастдан серсоқол қўрчибоши тўртта соқчиси би­лан ҳансираб чиқиб келди:

  • Ҳозир бу ерга олий зотлар қадам ранжида қилурлар. Тахтиравон каерда?

Савдарбоши мулла Фазлиддингаёрдам сўрагандай қилиб қаради. Зирабеқасамдан юпқа тўн кийган мулла Фазлиддин қўрчибоши қаршисида қўл қовуштириб:

  • Маъзур тутинг, жаноби бек, – деди.

-Хўш?

Мулла Фазлиддин шу ҳужрани қуришда ғиштларни замбилга солиб кўтартириб чиқмоқчи бўлган, аммо иложини тополмаган эди. Чунки бу тик қояга одам фақат битта-битта бўлиб, гоҳо қўли билан қояга суяниб чиқиши мумкин эди. Тахтиравон- ни эса тўрт киши тўрт томонидан кўтаради, унинг ичида подшоҳ ёки маликалар ўтиради.

  • Биз тажриба этиб кўрдик, бу қояга тахтиравон кўтариб чиқиш мумкин эмас, – деди мулла Фазлиддин.

Қўрчибоши уч томони девордай тик қоятош бўлган, фақат бир томонидан ёлғиз одам зўрға ўтиб келадиган тоққа дурустроқ қаради-ю, тахтиравон ишлатиш фикри- дан қайтди. Савдарбошига хўмрайиб:

  • Боргох – подшоҳнинг хос чодири
  • Хиргоҳ – подшохнинг тахти кўйиладиган ва қабул маросимлари ўтказиладиган чодир.

Бу ерда ортиқча одам бўлмасин! – деб буюрди.

Ҳужра атрофидаги саҳн торроқ бўлса ҳам қоянинг шимол томонида – уйдай баланд тошлар ортида кичкина майдонча бор эди. Соқчилардан иккитаси офтобачи ва савдарбоши билан бирга ўша ёққа ўтиб туришди. Бошқа савдарлар пастга тушиб кетишди. Қўрчибоши мулла Фазлиддинга қараб:

– Жаноби меъмор, сиз йўлни яхши билурсиз, подшоҳга пешвоз чиқинг, – деб буюрди. Қоидага биноан қўрчибошинииг ўзи ҳам пастга қайтиб тушиб, подшоҳ билан бирга чиқиши керак эди. Аммо бу тоққа икки қайта устма-уст тушиб чиқиш бениҳоя қийин. Буни сезган ўрта яшар қўрчибоши иккита соқчини мулла Фаз­лиддинга қўшиб пастга тушириб юборди-ю, ўзи хужра ёнидаги силлиқ тош курсига ўтириб, терлаб кетган йўғон бўйинларини арта бошлади.

Мулла Фазлиддин Буратоққа ҳар куни неча қайтадан тушиб-чиқиб ўрганиб қолган. Унинг оёғидаги ихчам мўккиси тошдан-тошга енгил ўтиб боради. Аммо кўнгли нотинч. Ҳозир подшоҳ ва унинг бекларига дуч келиши кераклиги, улар билан муомала қилишнинг қийинлиги қалбига тахлика солади.

Бобур мирзо ва унинг одамлари тоғнинг кунчиқиш томонидан отлиқ айланиб ўтиб, қоятошга жанубдан яқинлашдилар-да, мазоратдан юқорирокда отдан туша бошладилар. Шунда мулла Фазлиддин бек ва навкарларга қўшилмай алоҳида тўп бўлиб келаётган аёлларни кўриб қолди. Ювош қора отда ўтирган ва оппоқ кийинган ўрта яшар аёл – Бобурнинг онаси Қутлуғ Нигор хоним эди. Гулибодом рангли шўх, ўйноқи отда қирмизи ипак қабо[2] кийган Хонзода бегим келмокда эди. Мулла Фазлид­дин уни шўх от устида чавандоз йигитлардай яхши ўтирганидан \ам таниди-ю, ву- жуди бирдан қизиб кетгандай бўлди. Кўнглидаги бояги безовталик устига оловли бир ҳаяжон қўшилиб, юраги қинидан чиққудай ҳаприқиб кетди. Мулла Фазлиддин ўзида бирдан юз берган бу ўзгаришни бировга сездириб қўйишдан қўрқиб, подшоҳни ку- тиб олаётган мулозимларнинг панасига ўтди-да, бош эгиб, қўл қовуштириб турди. Шунда тиззалари ҳам қалтираётганини сезиб, “Худоё ўзинг шарманда қилма!” – де- ган сўзларни дилидан ўтказди.

2

Бобур мирзонинг опаси Хонзода бегим мулла Фазлиддинни кўпдан бери ҳайратга солиб келади. Бундан тўрт йил муқаддам мулла Фазлиддин Ҳиротдан келиб Умаршайх мирзонинг Андижондаги чорбоғида кўшк қура бошлаган кезларида Хонзода бегим ўн олти ёшда эди. Аслзода қизлар орасида энг кўхдиги бўлган Хонзода бегим бир марта эркакча кийиниб от миниб, инисининг ўсмир мулозимлари билан чавгон[3] ўйнаган. Мулла Фазлиддин буни кўриб бир ҳайратга тушган эди. Орадан икки йил ўтгач, мулла Фазлиддин Андижон аркидаги тўрхонанинг баъзи нақшларини янгилаш учун чақирилди. Шунда ўн саккиз ёшли Хонзода бегимни равонда канизлар орасида сетор чалиб ўтирган пайтида яна бир кўрди-ю, ўз кўзларига зўрға ишонди. Чунки бир вақтлар йигитча кийиниб чавгон ўйнаган ўша қиз энди сеторда шунчалик нафис, шунчалик майин куй чалар, унинг ўзи ҳам шу қадар нафосатга тўлиб ўтирар эдики, мулла Фазлиддин беихтиёр унинг сеҳрига берилиб, ғалати бўлиб кетди.

Кейин мулла Фазлиддин деворга хомаки нақш чизаётганда Хонзода бегим унинг олдига келиб, ишини қизиқиб томоша кила бошлади. Мулла Фазлиддиннинг қўлидаги паргор[4] ҳаяжонидан ергатушиб кетди.

  • Ажойиб нақш чизган эдингиз, кўзим тегдими, мавлоно? – деди Хонзода бегим айбни ўзига олгандай бўлиб.

Мулла Фазлиддин паргорни ердан кўтарар экан:

  • Йўқ, аксинча, бегим, сизнинг назарингиз тушган нақш янада яхширок чизил- гай!
  • Мен эшитдимки, мавлоно мусаввир хам эмишлар.
  • Аслида меъморлар мусаввирлик саньатидан хабардор бўлмоқлари даркор.

Ундоқ бўлса менинг суратимни чизиб кўринг!

-Кутилмаган бутаклифдан чўчиган мулла Фазлиддин атрофга аланглабқаради. Тўрхонада бошқа ҳеч ким йўк. Шундай бўлса ҳам овозини насайтириб деди:

  • Бажонидил чизар эдим… Фақат…
  • Хавотир олманг, мавлоно, мен сир сақлашга қодирмен!
  • Агар мен чизган сурат нариги дунёда жон талаб қилса, кайдан топурмен, бегим?

Мулла Фазлиддин бу сўзлар билан шариат сурат чизишни май этганини, агар қўлга тушса жони хавф остида қолишини айтмоқчи эди. Хонзода бегим унинг очиқ айтолмаган фикрини тушунди-ю, жилмайди:

  • Агар суратим учун сиздан жон талаб қилсалар, менга айтинг, мен ўз жо- нимни бергаймен!

… Мулла Фазлиддин пўлат сандиқда яшириб юрган суратни мана шу гаплардан кейин чизишга журъат этган эди. Шундан кейинги тўполонларда у Хонзода бегимни узок вақт учратолмай юрди.

Них,оят, бултур кузда мана шу Буратоққа Хонзода бегимнинг ўзи келиб қолди. Бобур Самарканд га кетишда ўз онаси ва эгачисига “Ўшдаги ҳужрадан хабар олур- сизлар”, деб тайинлаб қўйган экан. Мезон ойида Ўшга меҳмон бўлиб келган Хонзо­да бегим битта канизи билан Буратоққа чикди. Мулла Фазлиддин ўша пайтда ёлгиз шогирди билан ишламокда эди. Ҳар битта гиштни, ёгочни, хар бир кўза сувни паст- дан олиб чиққунларича тинкалари қуриб кетарди. Мармар йўниб сангорлик қилишга сангтарош йўқ. Сирланган кошин олишга пул йўқ. Бу хаммаси мулла Фазлиддинни жуда қийнаб қўйган. Лекин бу мушкулотларни Хонзода бегимга кандоқ айтади? Бе- гимнинг марварид қадалган ипак тоқисидан[5] тортиб учи қайрилган қизил этикча- сигача бутун борлиғи шундай нафис кўринар, бу самовий гўзаллик олдида тош ва ғиштдан ran очиш жуда эриш туюларди. Бироқ Хонзода бегим мулла Фазлиддиндан бўлажак хужранинг режаси чизилган тарҳни сўраб олди. Қоғозга қараб туриб:

– Гумбазини кошин билан безатмоқчи бўлибсиз, кошинингиз етарликми? — деди.

Мулла Фазлиддин энди дардини айтишга мажбур бўлди. Бу қиз меъморлик санъ- атидан ҳам хабардор экан, анчагина китоб мутолаа қилган экан.

-Бобур мирзо зафар билан қайтсалар, худо раҳмати отамнинг ўша орзула- рини рўёбга чиқарурлар, – деди. – Ўшанда яна ўзингиз бош бўлурсиз, мавлоно!

Дунёда ҳали ҳеч бир товуш мулла Фазлиддинга бунчалик ёқимли туюлмаган эди. Хонзода бегим хар гал уни “мавлоно”, деб улуғлаш билан гўё порлоқ бир истиқбол ваъда қилгандай бўларди. Подшоҳ оиласидан меъморчилик санъатини шунчалик биладиган, қадрлайдиган иттифокдош топилгани мулла Фазлиддиннинг кўнглини кўтарибгина қолмай, қалбида ғалати бир завқ ва дадиллик уйғотди.

У сирпанчиқ қоятошга кўтарилишдан кўра тушиш қийинлигини билар эди. Шунинг учун Хонзода бегимни пастта кузатиб туша бошлади. Халқ “қилкўприк” деб ном қўйган тор ва хатарли тош сўкмокдан ўтаётганларида Хонзода бегимнинг оёғидаги таги силлиқ чармдан тикилган этиги тойиб кетди. Хонзода бегим мувозана- тини йўқотиб, ёнида бораётган канизига қўл чўзди. Аммо каниз ҳам зўрға келаётган эди, иккови баробар чайқалиб кетди. Каниз қўрқиб чинқириб юборди. Улар пастдаги чақир тошларга йиқилиб тушадиган бўлганда мулла Фазлиддин олдинга сакраб ўтиб, икковини икки қўли билан қучоқлаб тутиб қолди. Ёшгина каниз кўркканидан мул­ла Фазлиддиннинг елкасига ёпишиб олди. Кийикдай чаққон Хонзода бегим йигит- нинг елкасидан тутиб, ўзини тез ўнглади ва унга секин раҳмат айтди. Шу пайт мулла Фазлиддин ўз юзида Хонзода бегимнинг илиқ нафасини ҳис қилди. Қизнинг юзида- ми, лабларидами, гул атрига ўхшамайдиган, аммо ундан ҳам ёқимлирок, сирлироқ бир хид бор эди. Мулла Фазлиддин шу ҳидни олди-ю, Хонзода бегимнинг шоҳ қизи эканлигини гўё унутди. Қизнинг салқин, юмшоқ қўлидан ушлаб нарёғи текис кетган сўқмоққа чиққунларича қўйиб юбормади. Беш-ўн қадамлик масофада оддий меъмор билан малика орасидаги фарқ гўё йўқолиб кетди, улар бир-бирларига фақат забар- даст йигиту гўзал қиз бўлиб туюлдилар.

Лекин ундан нарида яна канизлар, жиловдорлар, савдарлар орага тушиб, Хонзо­да бегимни қуршаб олиб кетдилар. Мулла Фазлиддин ғалати бир туш кўриб уйғонган одамдай хайратланиб қолаверди.

Эртаси куни Хонзода бегим ёрдамга юборган иккита норғул йигит мулла Фаз­лиддинга керакли юкларни пастдан ташиб чиқа бошлади. Орадан бир ҳафта ўтгач, туяга ортилган кошинлар хам етиб келди. Хонзода бегим юбортирган ҳар бир нар- сада мулла Фазлиддин унинг ўзини кўргандай бўларди. Пўлат сандикдаги суратни оқшомлари ёлғиз қолганда қўлига олиб узок-узоқ тикиларди. Қиз сирғаниб кетган мана шу тоғнинг тошларидан Хонзода бегимнинг ўшандаги илиқ нафаси ва сирли хиди ҳамон келиб турганга ўхшарди. “Наҳотки бу муҳаббат бўлса? – дерди мулла Фазлиддин ўзига-ўзи. – Йўк, зинҳор! Мендаги туйғу – беғараз илоҳий бир меҳрнинг нишонаси, холос. Бошқача бўлиши мумкин эмас!”

Ҳозир яна Хонзода бегим яқинлашиб келаётганини кўриб, саросимага тушиб қолган мулла Фазлиддин ўзининг мана шу эътиқодида маҳкам туришга тиришар ва аёллар томондан нигоҳини олиб қочарди.

3

Бобур мирзо отдан тушганда бўйи ўсиб, катта йигитларга тенглашиб қолгани би- линди. Қадам олиши ҳам хийла салмоқли. Тахтга ўтирганидан бери ўтган сўнгги уч йил уни жуда тез улғайтирган, кўз қарашлари кўпни кўрган одамларникидай вазмин. Фақат хипча қомати ва ҳали унча тўлишмаган елкалари энди ўн беш ёшга кирганини эслатиб турарди.

Аммо тоқка чиқишда Бобурнинг ўсмирлиги жуда иш берди. У ҳаммадан олдинда тошдан-тошга енгил кўтарилиб борар, гоҳ онасига, гоҳ опасига юқоридан қўл чўзиб ёрдамлашиб қўярди.

Беклар ва мулозимларнинг кўпчилиги пастда қолишди. Йўл тор, хужра кичкина бўлганлиги учун ҳозир биринчи навбатда подшох оиласи ва Бобурга энг яқин киши бўлган эшик оға Қосимбек чиқишмокда эди. Қавчин уруғидан чиққан Қосимбек тўладан келган барваста киши эди, тоғнинг ярмига чиққунча нафаси бўғилиб, қийналиб қолди. Бобур буни кўриб, текисроқ бир тош устида тўхтади. Қосимбек хам тўхтаб, орқада келаётган мулла Фазлиддинга юзланди:

  • Жаноби меъмор, бу тошлардан зинапоя тарашлаш хотираларига келмабдир-да.

Мулла Фазлиддин пастрокда тўхтаб кўл қовуштирди-ю, енгил бир таъзим билан жавоб берди:

  • Агар зоти олий амр берсалар, зинапоя тарашлаш имкони бор.

Қосимбек юқорига юз ўгириб, Бобурга савол назари билан қаради. Бобур кулим- сираб:

-Ажабо! – деди энди йўғонлаша бошлаган ўсмир овози билан. – Тоғ чўққисига хам зинапоя билан чикурларми?

Соддароқ одам бўлган Қосимбек таклифи ўринсиз чиққанини сезди-ю, иззат- нафсга бормай, гапни кулгига бурди:

  • Амирзодам лутф қилдилар. Каминани бу терлаб-ҳансирашлардан зинапоя хам қутқаролмас эди.

Энди Қутлуғ Нигор хоним ҳам кулди:

  • Қосимбек жаноблари хакдир. От-улов ўтолмайдиган бу чўққиларга шоҳ ҳам пиёда чиқур, малика ҳам!
  • Ҳатто, хонзодалар хам! – деб Бобур опасига қараб шўх кулимсиради.

Шунақа хазил-ҳузуллар билан хужрага етиб бордилар. Нилий гумбазли жажжи бино кўкпам қуёшида шундай нафис жилоланиб кўриндики, Бобурнинг дили бирдан равшан тортиб кетди.

Атрофдаги табиатнинг гўзаллиги, баҳор ва тоғлар айвонга ишлатилган нақшларни, гумбаздаги кошинлар рангини алланечук жуца очиб кўрсатар эди.

Қосимбек Бобурни, унинг онаси ва опасини тавозе билан ичкарига кузатиб қўйди-ю, ўзи мармар зинапоя олдида қўл қовуштирганича қолди. У аёллар бор жойга подшохдан ишора бўлмагунча кирмас эди.

Мулла Фазлиддин Қосимбекдан берироққа – айвон тагига келиб турди.

Ҳужра эшиги ёнғоқ ёғочидан ўймакор қилиб, зар билан ишланган эди. Бобур гўзал ўймакорликларга, девор ва шифт безакларига бир-бир кўз ташлаб чиқди-да, ҳужранинг эшигини очди. Онаси билан опасига йўл бериб, кейин ўзи ичкарига кирди.

Ҳужранинг ичи қоронғи бўлмаса ҳам қоидага биноан ғарб томонидан меҳробга шам ёқиб қўйилган эди. Кундузги ёруғлик қаршисида кўзга зўрға ташланаётган шам ёғдуси ён-веридаги гулгун нақшларга тушиб, элас-элас жилваланарди.

Бу ҳаммаси Бобурдағалати бир завқуйғотди. У шам ёнидагитўқ-қизил нақшларни Хонзода бегимга кўрсатиб:

  • Ислими гулхан шуми? – деб сўради.

Хонзода бегим бир укасига, бир нақшга қаради-ю, шўх жилмайди:

  • Бир қошиқ қонимдан кечсангиз айтурмен. Бобур ҳам кулимсираб:
  • Кечдим, айтингиз, – деди.

Хонзода бегим ўнгга қайрилиб, эшик тепасидаги қип-қизил нақшларни кўрсатди.

  • Ислими гулхан мана бу. Сиз накши лолани бунга ўхшатмишсиз, амирзодам.

Хонзода бегим кўрсатган нақшлар ҳақикатан қип-қизил олов тилларини эслатар, унинг эшик тепасига нақшланиши ҳам бежиз эмас эди. “Келувчига эргашган бало- қазони олов олиб қолади”, – деган қадимий эътиқод ва келин-куёвни эшик олдига ёқилган оловдан айлантирнб олиб ўтиш одатларн Бобурнинг эсига тушди. У опасига тан берган каби қараб:

  • Сиз ҳақсиз, мен сахд қилибмен, – деди. Шунда Қутлуғ Нигор хоним ran қўшди:
  • Бобур мирзонинг сахвлари узрлик. Чунки бу ҳужрада нақши лола ҳам худди гулхандек ёниб кўринур!

Онасининг лутф қилиб айтган сўзлари Бобурнинг ҳужрадан олган завқини яна бир даражада оширди.

Учовлари айвонга қайтиб чиқар эканлар, пастда турган мулла Фазлиддин Бобур­нинг чехраси очилиб кетганини кўрди. Бобур зинапоя олдида турган Қосимбекка қараб:

Буратоққа жуда муносиб! – деб кўйди.

Буратоғни Бобур ёшлигидан яхши кўрар эди. Текис водийнинг ўртасига туш- ган бу баланд тоғ одамларни ҳайратлантириш учун яратилганга ўхшарди. Гўё у улкан тоғнинг бир парчасини илоҳий бир куч шундай кўтариб олиб келгану томоша учун сайҳон жойга чиройли қилиб ўрнатиб кетган. Мана шундай тоққа муносиб бўлиш хужра учун жуда катта шараф эканини сезган Қосимбек бир четда қўл қовуштириб, сукут сақлаб турган меъморни чақирди.

Бобур подшох. бўлгандан бери ўз кўнглидан чиқариб курдирган биринчи имора- ти жуда кичик бўлса ҳам унга азиз ва ғанимат туюлди. Бу ҳужра тоғ қиррасида шун­дай жозиба билан узоқ вақт туришини истаб, меъморга савол назари билан қаради:

  • Тоғда қор-ёмғирлар кўп бўлур. Ҳужра узоқ вақтга бардош берурмикин?

Айвонда турган Қутлуғ Нигор хоним билан Хонзода бегим ҳам меъморга кўз ти- кишди. Мулла Фазлиддин ҳаяжонланганидан тиззалари букилиб-букилиб кетмокда эди. У қўлини таъзим билан кўксига қўйиб:

  • Иншоолло, бардош берур, – деди. Қосимбек унинг гапини тасдиклаб:
  • Ҳа, қирқ-эллик йил яхши турур, – деб қўйди. “Қирқ-эллик” йил деган сўзлар мулла Фазлиддинга озор бергани унинг Қосимбекка қисқа бир кўз ташлаб қўйганидан сезилди. Шу пайт мулла Фазлиддин ўз юзига кимнингдир майин нигоҳи тушгани- ни ҳис қилди. Бошинн кўтарса, Хонзода бегим юзига ёпилган юпқа оқ ҳарир парда орқали мулла Фазлиддинга қараб турибди. Мулла Фазлиддиннинг бутун вужуди олов сели ичида қолгандай бўлди. У ҳозир сири фош бўлиши мумкинлигини сезиб, яна таъзимга бош эгди. Шунда Хонзода бегим Бобурга изох. берди:
  • Амирзодам, худо хохдаса, бу хужра кўп авлодларни кўргай. Қаранг, кор- ёмғир тегадиган жойлари сангкорлик қилинган. Пойдевори қоятошга маҳкам ўрнатилган. Мулла Фазлиддиннинг маҳоратлари баланд – Ҳирот билан Самарканд меъморларидан таълим олмишлар.

Мулла Фазлиддин Хонзода бегимнинг мақтовини ишга оид оддий гаплардек қабул қилмаса, кўнглидаги нозик хисларни сездириб қўйса, ўн жонидан бири хам омон қолмаслигини сезди. Ахир жўн бир меъморнинг шоҳ қизига муҳаббати подшоҳ оиласига ҳам, унинг бекларига ҳам ҳақоратдай туюлиши мумкин!

Хайриятки, ҳукмдорлар олдида хдяжонга тушиш ва таъзим қилиш одат тусига кириб қолган. Мулла Фазлиддин Хонзода бегимнинг илиқ сўзларига жавобан яна бир таъзим қилди-да, ерга караб, худди қиличнинг тиғи устидан юриб бораётгандай эҳтиёт бўлиб гапира бошлади:

  • Ҳазрати олийга арзим шулки, Самарқандда Улугбек мадрасасининг деворлари учун қандай ганчу гилмоя, ғишту кошин ишлатилган бўлса, бу ҳужранинг девор- ларига ҳам фақир шуларни ишлатмишмен. Худодан умидим бор, Бобур мирзонинг муборак номларига мансуб бу ҳужра асрлар давомида мустаҳкам турур1. Бобур бу
  • Чиндан ҳам Ушдаги бу хужра тўрт юз эллик йилдан ортиқ умр кўрди. Асрлар ўтиши билан унинг гумбазидаги кошинлар кўчиб тушди, ичидаги нақшлари ўчиб кетиб, кайтадан қумсувоқ килинди, бировлар рангдор мармарларини кўчириб кетиб, пичоқларига даста килдиришди. Ҳужранинг ўзини эса тамагир шайхлар “Сулаймон пайғамбар томонидан қурилган қадамжо” деб эълон қилдилар. Оми одамларнинг анчасини бунга ишонтириб, кўп йиллар давомида мўмай назр-ниёз ундирдилар. Олимлар сўзлардан таъсирланиб:
  • Айтганиигиз келсин, – деди. – Ҳужра биз истаганимиздан ҳам яхши!

Қосимбек “қирқ-эллик йил турар”, деб ҳужранинг умрини қисқа қилиб қўйганидан энди хижолат бўлди. Ҳужрадан нарида харсангтош ортида буйруқ кутиб турган савдарбошига бир қараб олдида-да, кейин меъморга ўгирилди:

  • Офарин сизга, мулла Фазлиддин! Бобур Қосимбекнинг гапини тўғрилаб:
  • Мавлоно Фазлиддин! – деди.

Шу билан меъморга мўътабар мавлонолик унвони берилгандай бўлди. Қосимбек подшоҳнинг олдида бир неча марта устма-уст саҳв қилганини бир ҳаракат билан тўғрилагиси келди-ю, савдарбошига буюрди:

  • Мавлонога тўн келтирилсин!

Савдарбоши саросима бўлиб пастга қаради. Мукофот учун олиб юриладиган тўнлар тоғ этагидаги чодирларда қолган эди. Қосимбек буни сезди-ю, ўзининг эгни- даги янги кимхоб тўнни ечмоқчи бўлиб:

  • Мирзо ҳазратлари, ижозат беринг! – деди. Бобур унинг жўмардлигига тан бергандек жилмайиб бош ирғади.

Қосимбек зар ёқали кимхоб тўнини ечиб, мулла Фазлиддиннинг елкасига ташлади.

  • Мавлонога биздан битта от анжоми билан инъом қилинсин, – қўшимча қилди Бобур.

Мулла Фазлиддин таъзимга эгилиб миннатдорчилик билдирар экан, бир неча ки- шининг:

  • Муборак! Муборак! – деган сўзларини эшитди.

Бу сўзларнинг орасида энг ёқимлиси – Хонзода бегимнинг муборакбоди бўлди. Мавлоно Фазлиддин унга иккинчи марта қарашга журъат этолмай ерга кўз тикиб турган бўлса ҳам, шу дақиқаларда ўзини бахтиёр сезар эди.

Кечки пайт ҳужрада Бобурнинг ёлғиз ўзи қолди. Қосимбек керакли одамлар- га “ҳужра“ – Мирзо ҳазратларининг хилватгоҳлари бўлди, кечаси ҳам ўша жойда тунамоклари мумкин”, деб билдириб қўйди. Қўрчилар Бобурнинг кўзига ташланмас- ликка тиришиб, ҳужранинг орқа томонида қўриқчилик қила бошладилар.

Доимо кўпчиликнинг диққат марказида бўлиш ва подшоҳнинг ҳар бир гапи, хар бир ҳаракати кимнингдир такдирига таъсир килишини унутмай ҳамиша зийрак ва эхтиёткор туриш Бобурни жуда сиқилтирар эди. Ёш танаси эркин бўлишни, оддий тенгдошлари каби очиқ-сочиқ яйраб юришни қўмсар эди. Ҳозир у ҳужра ичкари- сига тўшалган беқасам кўрпачалар устига чиқиб бошига ёстиқ қўймасдан бирпас чалқанча ётди, Қейин аганаб юзтубан бўлди-да, энгагини кафтига тираб, девордаги тарихий ҳақиқатни тиклаб, бу ҳужрани ёш Бобур қурдирганини айтиб чикдилар, унинг пештокига буни билдирадиган ёдгорлик лавҳа осиб қўйдилар. Аммо ўжар шайхлар бу ерни “тахти Сулаймон” деб аташда давом этдилар. Шундан сўнг орага бошқа англашилмовчиликлар ҳам қўшилиб, бу ҳужра 1963 йилда бузиб ташланди, фақат пойдеворигина қолган хужра ўшликларнинг ташаббуси билан 1990 йили қайта тикланди. (Муаллиф изоҳи).

нақшларга тикилди. Куни бўйи отда юриб толиққан бўлса ҳам дам олиб ётгиси кел- мас эди. Ўрнидан сакраб туриб бир-икки марта қулочини ёзиб керишди, эснади. Сўнг айвонга чиқди-да яна атрофии томоша кила бошлади.

Тўрт томоннинг ҳаммаси баҳор нафосатига тўла. Ҳаво мусаффо бўлгани учун пастда ёқилаётган оловнинг тутуни ҳам одатдагидан тиниқроқ кўринади. Охири қорли тоғлар билан туташиб кетган водийнинг кўз илғаган ҳамма жойи кўкаламзор. Бир ёғида Ўзгант, бир ёғида Марғилон, узоқларда Исфара, Хўжанд, Косон ва Ахси – бу ўрчинларнинг’ х,аммасида боғ-роғлар чаман бўлиб гуллаганини Бобур гўё хаёл кўзи билан кўриб турибди. Улуғвор тоғлар афсонавий қалъа деворларидек атрофни ўраб турган бу гўзал водий ҳозир аввалгидан хийла осуда. Уруш тугаганига икки йилдан ошди.

Бундай тинч, масъуд дамларда уни қоғоз-қалам ўзига тортарди. Савдарлар ҳужрага олти оёқлик миз[6] [7] келтириб қўйишган. Бобур миз ёнига беқасам кўрпача устига ўтириб “Вақоиъ” деб атаган хотира дафтарини очди. Сўнгги ёзувлари – ўзи яқинда кўрган Конибодом ва Исфара ҳақида эди. Энди бу ёзувларини давом этти- риб, Ўш тўғрисида бита бошлади: “Ўш касабаси Андижондан тўрт йиғоч йўлдир… Боратоғнинг тумшуғида тарих тўққиз юз иккида[8] мен бир айвонлик ҳужра солдим. Бу ҳужра бисёр яхши воқеъ бўлибдур. Тамом шаҳар ва маҳалла оёғ остидадур…”.

Бобур Ўшнинг бинафшаси, лолалари, оқар сувлари, оқ мавжли қизил тошлари ҳақида хам берилиб ёзаётган эди, бирдан Қосимбек эшик ортида пайдо бўлди:

  • Амирзодам, хаёлингизни бўлсам маъзур тутинг. Бухородан -Султон Али мир­зодан мактуб келмишдир!

Бобурдан ишора бўлгач, Қосимбек ичкарига кириб, ўрам қилинган олтин боғичли мактубни Бобурга узатди. Бобур мактубни очиб ўқиди-ю:

  • Султон Али мирзо бизни Самарканд юришига чорлабдир, – деди. – Битим туз- ган эдингиз-да, амирзодам. Сафарга чиқмоқ керак.
  • Ошиқманг, бек. Аввал онам ҳазратларининг ризолигини олайлик.

Бобур хар муҳим ишда онасидан маслаҳат сўраши Қосимбекка унча ёқмас эди. Чунки аёллар жангу жадалдан жуда безган эдилар. Жанговар беклар эса урушсиз юрса қиличлари занглаб қоладигандек бетоқат бўлишади.

Қосимбек Қутлуғ Нигор хонимнинг чодирига Бобур билан бирга тушиб борди.

Хонзода бегим ҳам онасининг ҳузурида ўтирган экан. Улар Бобур учун дастурхон ёздириб, чинни лаганда кабоб келтирдилар. Кабобдан сўнг қимиз ичилди. Қосимбек муйловига теккан қимиз юқини кафти билан артиб сўз бошлади:

  • Амирзодам Султон Али мирзо билан иттифоктузганлар. Бу ердан черик тортиб бормоққа сўз берганмиз.
  • Тангрим бизни фарахди кунларга етказди, – деди Қутлуғ Нигор хоним. – Энди шуни ғанимат билайлик, жаноб Қосимбек, Султон Али мирзо ўз оғаси Бойсунқур мирзо билан Самарканд тахтини талашурлар. Бобур мирзо улардан ба­ланд турмоқлари керак. Тангрига шукур, амирзодамнинг Андижонда уз тахтлари бор.

Қосимбек бу сўзларга тезда жавоб тополмай тараддудлаииб қолди. Шунда Хон- зода бегим гапга аралашди:

  • Амирзодам, Самарканд юришининг сарфу харожатига Андижонда саройлар, мадрасалар курсангиз бўлур. Андижон хам Самарқанддек сайқали рўйи замин бўлса, номингиз Улуғбек мирзонинг номидек шуҳрат қозонса – биз муштипарларин- гизнинг орзуимиз шу! Бобур ҳазиломуз кулимсиради:
  • Мен аввал Самарканд сайқалини бир кўрмоқчимен. Ибрат олсак, ундан сўнг олурмиз.
  • Қосимбек Бобурнииг сўзларини ёқтириб:
  • Лутф килдингиз, амирзодам! – деб қўйди.
  • Лекин амирзодам Самарқандни ёшликларида кўрганлар, – деб эътироз қилди Қутлуғ Нигор хоним.
  • Беш ёшимда кўрганим ёдимда унча колмабдир. Хонзода бегим кулди:
  • Бултур Самарканд азимати билан кетиб бизни кўп соғинтирган эдингиз-ку?

Бобур бултурги муваффақиятсиз юришини эслаб, жид дийлашди:

  • Рост, бултур тўрт ой Самарканд атрофини кездик. Аммо шаҳар дарбозалари биз учун бирон марта очилмади. Биз бобокалонимизнинг пойтахтини кўришга му- носиб эмас эмишмиз!

Бобур бу сўзларни шундай куюниб, алами келганини яширолмай лаблари тит- раб айтдики, унинг ҳали ҳам жуда ёш эканлиги бирдан билиниб қолди. Ҳолбуки, у Самарқандга қўшин тортиб борган, агар шаҳарга кирса тахтга ўтириши керак эди. Тўғри, Бойсунқур мирзо хам темурийлар авлодидан эди, яна тағин Бобурдан беш ёш катта эди, демак, тахтда ўлтириши қонуний эди. Бирок Андижон беклари Бойсунқур мирзодан юз хил камчилик топиб, уни ҳамиша ёмонлаб гапиришар ва Самарканд тах- тига фақат Бобурни муносиб кўришар эди. Бойсунқур мирзо буни билганлиги учун Бобурни Самарқандга йўлатмас эди. Мабодо, Бобур шаҳарга кўшинсиз шунчайин пойтахтни кўриш учун кирадиган бўлса, Бойсунқур мирзо уни туттириб, йўқ қилиб юбориши мумкин эди. Чунки орадаги тахт талаши ва бекларнинг адовати уларни бир-бирларига душман килиб қўйган эди.

Қутлуғ Нигор хоним энди ўн беш ёшга кирган ўғлининг бу талашлар ва адоват- ларга аралашмасдан, ўз мулкида осойишта хукм суришини истарди. У Бобурнинг аламдан ўзгариб кетган юзига оналарча қайишиб қаради-ю, унга жони дилини бер- гиси келиб гапирди:

  • Бобуржон, сўзимга ишонинг, бу беш кунлик дунё сизнинг куюнишингизга ар- зимайдир!

Онаси ўғлини подшоҳ бўлмасидан олдинги номи билан атаб, меҳри товланиб гапиргани Бобурга жуда ёқимли туюлди. Бир лаҳза у ўзини меҳрибон бир онанинг беғам, беташвиш бўталоқ ўғлидек сезди-ю, елкасидаги катта юк ерга тушгандек ен- гил тортди.

  • Вақти соати келур. Самарканд орзусига ҳам етишурсиз, – деб давом этди Қутлуғ Нигор хоним. – Бироқ ҳозир раият осойишта умр кўришга муштоқ. Қанотингиз ости- да Қосимбеқдек тадбиркор амиру умаронгиз бор. Мана шу Ушдаги ҳужрани курган меъмордек хунарпешалар сизнинг хизматингизда. Энди онангиз сиздан ил- тимос қилур: Самарканд муҳорабасини беш-олти йилга кечиктирсангиз. Барча- мизга бош бўлиб, водийни обод қилсангиз, Андижонда, Марғилонда, Ушда катта обидалар қурсангиз!

Қутлуғ Нигор хоним подшоҳ ўғлига кўпдан бери бунчалик жиддий, бунчалик қатъий илтимос билан мурожаат қилмаган эди. Қосимбек ерга қараб сукутга кетди. Бобур ҳам бир лаҳза дастурхон четида олтин жомда қизғиш кўринаётган қимизга кўз тикиб жим қолди. Умумий сукунатда Хонзода бегимнинг нафис, тиниқ овози эши- тилди:

  • Амирзодам, сиз Навоийнинг достонларини ёд билурсиз. Фарҳод қандай ажиб бинолар қурганини бир эсланг. Мен бир мунглик эгачингиз доим орзу қилурмен: сиз х.ам Фарҳоддек бунёдкор бўлингиз! Дунёда бундан улуғ, бундан савобли иш йўқ!

Бобур Ўшда ўзи қурдирган кичик бир ҳужрадан бугун қанчалик завқ олганини эслади-ю, онаси билан опасининг тилакларини қўллаб-қувватлагиси келди. Аммо у бундай муҳим давлат ишларини бир ўзи ҳал қилолмаслигини хам билар эди. Бобур Қосимбекка кўмак сўраган каби караб:

  • Чораси топилурмикин? – деди.

Гап Самарканд юришини қолдириш ҳақида эканини Қосимбек сезди. Асли ҳарбий одам бўлган ва жуда кўп жангу жадалларда қатнашган Қосимбек Бобур иста- ган чора топилмаслигини ич-ичидан сезиб турарди. Чунки Самарканд юриши ҳамма нуфузли бекларнинг машваратида маъқулланган, тайёрлик ишлари аллақачон бошлаб юборилган. Катта бир тўсиқдан ўтиш учун бутун кучи билан сакраётган отни бирдан тўхтатиб бўлмайди, мабодо зўр билан тўхтатилганда хам от йиқилиши, чавандозини ерга улоқтириши мумкин. Қосимбек буни очиқ айтишга журъат этолмади-ю, қўлини кўксига кўйиб:

  • Амирзодам, қулингиз чора топишдан ожизман, – деди. Бу жавоб Бобурга оғир ботди.
  • Онамнинг илтимосларини рад этайликми?

Бобур бу сўзларни шундай зарда қилиб айтдики, Қосимбек унинг ҳозир онаси ва опаси айтган ишларни килгиси келиб турганини аниқ сезди. Сўнг у Бобурнииг ке- чагина Самарканд юришига тарафдор бўлиб, жангларда қатнашиш иштиёқида ёниб айтган сўзларини эслади-ю, ичида ғижиниб қўйди. Бобурдаги бу ўзгарувчанликни Қосимбек ёшлик ғўрлигидан кўрар, хусусан, бундай мураккаб давлат ишларида аёл- ларнинг гапига киришни катта бир заифлик белгиси деб биларди. Аммо Қосимбек Қутлуғ Нигор хоним билан ҳам ҳисоблашишга мажбур, чунки ёш подшоҳга онаси- нинг таъсири кучли эканини ўз кўзи билан кўрмокда эди.

  • Хоним ҳазратларининг илтимослари менга тожи cap бўлсин, – деди Қосимбек чўккалаб ўтирган кўйича бош эгиб. – Қулингиз айтмоқчименким, бундай муҳим ишда барча нуфузли бекларнинг ризолигини олмасак бўлмас.

Подшох оиласи Қосимбекка алоҳида эхтиром билдирганда унинг номига “амир- лар амири” деган унвонни қўшиб айтар эди. Ҳозир ҳам Қутлуғ Нигор хоним:

  • Жаноби амирул умаро, – деди унга. – Сиз бошқа бекларнинг ризолигини олиш- да Бобур мирзога кўмак берурмисиз?
  • Жоним билан! Аммо бекларнинг баъзи андешаларидан фақир хабардормен. Густохдик саналмаса айтай.
  • Айтингиз, – деди Бобур.

Қосимбек ерга қараб, бир лаҳза ўй сурди, ҳали оқ тушмаган ғайир қўнғиртоб соқолининг учлари сакарлот чакманининг1 заррин ёқасига тегиб, қайрилди. Ниҳоят Қосимбек бошини кўтариб Бобурга қаради-ю, Самарқанддаги улуғ обидалар улкан бир давлатнинг кучи ва бутун вилоятларнинг иштироки билан қурилганини, ҳозир ўша ягона давлат парчаланиб кетганини, Фарғона катта водий бўлса хам, аммо Мовароуннаҳрнинг фақат бир қисми эканини гапира бошлади. Унинг нима демоқчи эканини сезган Хонзода бегим истеҳзоли жилмайиб сўради:

  • Жаноби амирул умаро, Андижонда обидалар қуришга кучимиз етмайди, демокчимисиз?
  • Олий насаб бегим, сиз Самарқанддек улуғ шахар қуриш ҳақида сўз очдингиз. Беклар айтурларки, улуғ шаҳар бунёд этмоқ учун яна ўша улуғ давлатни тикламоқ керак. Бутун вилоятларнинг кучини бир жойга йиғмоқ керак. Ҳозирги парокандалик улуғ қурилишлар қилишга имкон бермагай.

Қосимбекнинг бу гаплари Бобурга жуда мантиқли туюлди. У онасига караб бун- дан хам мантиқлироқ бир сўз кутди.

  • Жаноб Қосимбек улуғ обидаларни фақат Амир Темурдек соҳибқиронларгина курган эмас, – деди Қутлуғ Нигор хоним. – Ҳиротда Алишербек Ихлосия, Ун- сия отлиқ бинолар қурмишлар, Бобур мирзонинг ҳокимиятлари Алишербекнинг ҳокимиятларича эмасми? Ахир Алишербек бир тождорнинг мусоҳиби2 бўлсалар. Бо­бур мирзо мустақил давлатнинг подшосилар-ку!

Қутлуғ Нигор хонимнинг бу сўзлари Бобурнинг қалбида чўкиб ётган энг ўтли нстакларини юзага қалқитиб чиқаргандай бўлди. Унинг ёшлик эҳтироси билан

  • Сакарлот чакмал – туя жунидан қилинган енгил, қимматбаҳо чакмон.
  • Мусохиби – якин сухбатдоши, дўсти. қалбига тугиб юрган энг кучли орзусн – жангларда катта ғалабаларга эришиб ёки ажойиб шеърлар, достонлар ёзиб эл оғзига тушиш, сўнг Навоийдек улуғ одамлар- га танилиш ва уларнинг махсус эътиборларига сазовор бўлиш эди. Етти ой овора бўлиб Самарқандни ололмай келганидан кейин жангларда катта ғалабаларга эри- шиш ҳали ушалмайдиган бир орзу эканига унинг кўзи етиб қолди. Улуғ шоир бўлиш орзуси \ам қўл етмас бир баландликда учиб юрган бахт қушига ўхшайди. Бобур уни тутишга ҳали кучи етмаслигини сезади. Аммо ҳозир онаси Навоий қурган иморатларни тилга олиши билан Бобурни ўша ўтли орзусига етказадигаи бошқа бир йўл “ялт” этиб кўзига кўриниб кетди. Навоий курган Ихлосия ва Унсияларнинг шуҳрати оғиздан-оғизга ўтиб, Фарғона водийсига етиб келган экан, энди бу ерда ўн беш ёшлик подшох ўшанақа обидалар курдирса, овозаси Ҳиротга ҳам етиб бормасмикин? Кейин, эҳтимол, Навоий ҳам буни эшитар, Бобурнинг кимлигини сўраб билар, уни орқаворатдан таниб қолар. Кейин балки Бобур Ҳиротга борар ёки Навоий ўзи бу томонларга келишни ихтиёр қилар. Навоий Ҳусайн Бойқаронинг саройидан безиб юрганини Бобур хам эшитган эди. Балки улуг шоир Хуросондан Фарғона водийсига келиб, ёш Бобурга мураббий бўлар. Ўйи шу ерга етганда Бобур жуда ҳаяжонланиб кетди. Кўзлари ёниб, Қосимбекка қаради-ю:
  • Онам ҳақлар, – деди, – Бекларни кўндирмоқ керак!

Бобурнинг сўнгги сўзи фармондек эшитилди-ю, Қутлуғ Нигор хоним билан Хонзода бегимнинг чехралари очилиб кетди. Улар, “Қосимбек энди енгилди”, деб ўйладилар. Аммо улкан гавдали Қосимбек ўзининг кенг елкалари ортида зўр беклар турганини \ис қилгандай ҳамон таслим бўлмас эди.

  • Амирзодам, фармойишингизни адо этишдан олдин бекларнинг яна бир анде- шасини айтишга рухсат этинг.

Бобур истар-истамас бош ирғаб, рухсат берган бўлди. Қосимбек лабларини ёпиб турган узун қўнғир мўйловини кўли билан икки ёнга сурди-да, кулймсираб Хонзода бегимга каради:

  • Бегим, сиз амирзодамни Фарҳодга яхши қиёс қилдингиз. Бекларимиз за­мой Фарҳодининг хизматида бўлишдан ифтихор қилурлар. Бизнинг орзуйимиз – Фарҳодимизни ўз Ширинларига етказишдйр. Аммо, – деб Қосимбек бирдан жид- дийлашди,- маълумингизким, бизнинг Ширин бугун Самаркандца ёғий қуршовида асира каби изтироб чекмокдалар.

Бобурнинг юзига нафис кизиллик югурди. У уялганини сездиргиси келмай, бо- шини эгди-ю, ўз тиззаларига кўз тикди.

Қосимбек жуда мушкул ва нозик бир гапни кўзғаган эди. Бобур беш ёшлигида унга Самарканд подшоси Султон Ахмад мирзонинг ўртанча қизи Ойиша бегимни унаштириб қўйишган эди. Ҳозир шу киз ўн уч ёшга кирган. Бобур уни яқин йиллар- да кўрган эмас, аммо кўрганлар ҳаммаси Ойиша бегимнинг ғунчадек гўзаллигини мақтаб келганини эшитган. Ўша гўзал қизча Бобурни ўз нажоткорини кутгандай кутади, буни хам Бобурга келиб айтувчилар бор. Бобур ҳам ўзининг маликасига қаҳрамонликлар кўрсатиб етишишни истайди. У Ойиша бегимнинг ўзини эслолмаса ҳам беш ёшида Султон Аҳмад мирзога узатилган термизлик гўзал бир келинчакни яқиндан кўргани ёдида.

“Бет очар” деган одатга биноан, ёш келинчакнинг юзидаги пардасини пок нафас- ли ёш бола очиши керак эди. Ўша кунларда Қутлуғ Нигор хоним беш ёшли жажжи ўғли Бобурни Самарқандга тўйга олиб борган эди. Султон Аҳмад мирзонинг ўғли йўқ эди, Бобурга подшоҳ оиласи ҳавас билан қарар эди. Шунинг учун кайвонилар “янги тушган келин ҳам мана шу шердек ўғил кўрсинлар”, дейишиб, бет очишга Бобурни муносиб топдилар. Бу ҳодисанинг кўп тафсилотлари Бобурнинг хотира- сида қолмаган. Аммо олтин қўшиб тўқилган харир оқ пардани келинчакнинг юзи- дан олганда бутун борлиғини ниҳоятда ёқимли бир туйғу чулғаб олгани ҳеч эсидан чикмайди. Бу – гўзаллик туйғуси эканини у энди билади. Термизлик келинчак ақлни шоширадигаи даражада кўхди бўлганига беш яшар боланинг фаҳми етмаган бўлса ҳам, аммо гўдак қалби афсонавий бир жозибадан тўлқинлангани ёдида қолган. Шу­нинг учун ҳозир унга Самарқанддаги қайлиғининг ҳуснини мақтаганларида, ўша келинчак эсига тушади. Бошқа тафсилотлар ўқиган китобларидаги гўзаллар тасвири- дан олиб қўшилади. Бобур Самарканддаги қайлиғини ўсмирларча бир софлик билан ғойибона севади. Мана шу севгилиси бугун Бобурнинг душманлари асоратида экан, у Андижонда бамайлихотир юра оладими?

  • Жаноб Қосимбек, – деди Қутлуғ Нигор хоним, – келинимизнинг такдири бизни ҳам изтиробга солур. Биз оналаридан илтимос қилиб китобат юборган эдикки, Ойиша бегимни Тошкентга эгачилари Робия бегим ҳузурига жўнатсинлар. Эҳтимол, шу илтимосимиз бажо келтирилгандир?

Қосимбек маъюс бош эгиб:

  • Афсус, хоним ҳазратлари, афсус! – деди. – Қулингиз Самарқанддаги хуфя- лардан келган бир хабарни амирзодамга кўрсатишдан тортинган эдим. Сизларни хам хавотирлантирмоқчи эмас эдим…
  • Нима хабар? Тинчликми? – хавотирланиб сўради Бобурнинг онаси.
  • Ойиша бегим оналари-ю, опалари билан бирга Тошкентга яширинча кетмоқчи бўлганларида Бойсунқур мирзо билиб қолиб, монелик қилмишдир. ёғийлик макомида дурушт гаплар айтмишдир. Уйлари атрофига одам кўймишлар. Ҳовлиларидан чиқармас эмишлар. Асиралар энди бутун нажотни Андижондан ку- тар эмишлар!

Сўнгги сўзлар Бобурнинг бутун вужудини зирқиратиб ўтди. Унинг каллиғига қўпол гапириб, бечорани асирадек азоблаётган Бойсунқур мирзо шундай ғазабини келтирдики, эртагаёқ унинг устига кўшин тортиб, бостириб бориш ва қайлиғини асо- ратдан қутқариш истаги Бобурнинг қалбидаги бошқа хамма истакларини босиб кета бошлади.

Хонзода бегим укасидаги ўзгаришни сезиб:

  • Амирзодам, ило\о асирларни қутқариш сизга тезроқ насиб бўлсин! – деди. – Аммо нажотни фақат жангу жадал келтирурмикин? Заифа эгачингизнинг эътиқоди шулки, қон тукилса, адоват кучаюр. Бойсунқур мирзо асираларга баттар ўчакишур. Нажот урушда эмас, амирзодам, нажот – сулхда!

Бегим ҳаяжонланиб айтган бу сўзлар Бобурнинг кўнглида қўзғаган бояги газабни анча пасайтирди. “Сулҳ” сўзи қалбига илиқ туюлди.

Хоним дарҳол қизининг гапини қувватлаб, ўғлига юзланди :

  • Бойсунқур мирзога элчи юборингиз, амирзодам! Орадаги адоватни йўқотингиз!
  • Бойсунқур мирзо зўравонлик қилсин! Мен мўминларча бош эгиб элчи юбо- рай!

Бобур бу гапларни айтар экан, унинг зўрликка зўрлик, зарбга зарб билан жавоб бериш истаги нақадар кучли эканлиги ҳаммага сезилди.

Қосимбек ундаги бу истакни қўллаб-қувватлашга тушди:

  • Хоним ҳазратлари, ҳозирги замонда зўравонликка мўминлик мутлақо рост кел- мас. Зўрлар орасида зўр бўлмоқ керак! Алҳол, Шайбонийхон Самарқандга шимол- дан кўз тикмишдир. Ҳисор ҳукмдори Хисравшоҳ илож топса, Самарқандга жанубдан чанг солғусидир. Бойсунқур мирзо – ношуд тождор. Пойтахтни эртами-кечми бой бергай. Агар Бобур мирзо Самарқандни тезрок эгалламасалар, боболаридан қолган салтанат бегона сулола илкига ўтиб кетгусидир. Худо кўрсатмасин, агар Шайбоний- хонми, Хисравшохми – биронтаси Самарқандни забт этса, куч, қудрати ошиб, тез кунда Андижон устига х.ам қўшин тортиб келгусидир…
  • Ахир барча темурийлар бирлашиб иттифоқ тузсалар бўлмасми? – деди Нигор хоним куюниб.
  • Барча темурийларнинг пароканда кучларини йиғиб бирлаштирмоқ учун х,ам қудрат керак. Истеъдод керак! Бойсунқур мирзога ўхшаганларда на униси бор, на буниси. Мовароуннаҳрдаги темурийлар орасида энг соҳибистеъдод, соҳибқудрат сиймо – Бобур мирзодирлар. Шунинг учун биз жонимизни амирзодам кўзлаган улуғ мақсадлар йўлига тикканмиз. Иншоолло, Самарқандни бу йил забт этсак, хавф- хатарлар бартараф бўлғай. Ана ундан кейин чинакам осуда давр келур, х.ар қанча бинолар қурсак осон бўлур.

Хонзода бегим Қосимбекка тикилиб сўради:

  • Хуллас, волидаи муҳтарамамизнинг илтимослари рад этилурми?

Қосимбек қўлини кўксига қўйиб, бош эгди:

  • Қулингизнинг густохдигини афв этинг, бегим, мен амирзодамнинг ижозатлари билан дилимда борини сўзладим.

Бобур аросатда қолиб қийналар эди. Онаси шунчалик ишонтириб айтган ҳақли илтимосларни рад этишга унинг тили ҳам бормас, кўнгли ҳам чопмас эди. Аммо Қосимбек унинг қалбида шундай туғёнли ҳислар қўзғадики, улардан қутулишнинг ҳам иложи кўринмай қолди. Агар у Самарқанддан воз кечса, нариги зўравонлар пой- тахтни олиши, кейин Андижонга бостириб келиши муқаррар экани унга ҳозир жуда аниқ сезилмокда эди. Бутун Мовароуннаҳрда уруш гирдобидан қочиб кутуладиган бирон вилоят кўзига кўринмас. Бобур қашқирлар қуршовига тушиб қолгандек безов- таланар эди. Онасининг: “Сулҳ тузинг, бинокор бўлинг! – дегани “кийикдай беозор яшанг” дегани эди. Лекин Бобур йиртқичлар орасида кийик бўлиб кун кўролмаслигини ич-ичидан ҳис қилар, шунинг учун атрофини қуршаб келаётган бўрилар билан шер бўлиб олишишни истар эди. Буни сезиб турган Қосимбек мунозарани ортиқ чўзиб ўтиргиси келмади.

  • Амирзодам, бугун отлиқ сайрга чиқмоқчи эдингиз, хоним ҳазратларининг так- лифларини барча беклар билан кенгашиб кўрурмиз. Оқшом хиргохда машварат ўтказайлик.

Хонзода бегим онасига “ялт” этиб қаради-ю, “Ҳозир биргина Қосимбекка ўтказа олмаган таклифларимизни кейин барча бекларга қандоқ ўтказурмиз?” – демоқчи бўлди. Қутлуғ Нигор хоним Бобурга яна нималарнидир айтмоқчи бўлиб оғиз жуфт- лади. Аммо Бобур Қосимбекка қараб:

  • Машварат эртага чақирилсин, яхшироқ ўйлаб кўрайлик, – деди-да, ўрнидан турди. Сўнг Қосимбек бошлиқ мулозимлари билан отлиқ сайрга чиқиб кетди.

Савол ва топшириқлар:

  1. Пиримқул Қодиров қандай мақсадларни кўзлаб тарихий мавзуга мурожаат килган?
  2. “Юлдузли тунлар” романи қандай тарихий манбалар асосида яратилган?
  3. Шох ва шоир З.М.Бобур хаёти ва ижоди ҳақида нималарни биласиз?
  4. Бобурнинг Ўшда Буратоғ устида қурдирган хужраси ҳақида қандай маълумотлар сизга маълум?
  5. Бобурмирзонинг қоятошдаги хужрага ташрифига Фазлиддин қандай тайёргарлик кўрди?
  6. “От-улов ўтолмайдиган бу чўққиларга шох хам пиёда чиқур, малика ҳам” сўзлари нима учун айтилди?
  7. Бобур ҳужрасига чиққанмисиз, сиз кўрган янги хужра асарда тасвирланаётган хужрага ўхшайдими?
  8. Нима учун Бобурмирзога бу иморати “жуда кичик бўлса ҳам, азиз ва ғанимат туюлди”?
  9. Нима учун Бобур ўзи қурдирган бу илк хужрасида ўзини тенгдошлари каби эркин ҳис қилди?
  10. “Бобурнома”дан Ўш таърифи берилган ўринни топиб ўқинг. Бу таърифнинг ёзилиш тарихи асарда қандай баён этилганига эътибор беринг.
  11. Нима учун Қутлуғ Нигор хоним ва Хонзода бегимлар Бобурни Самарканд юришидан қайтармоқчи бўлдилар?
  12. Агар Қутлуғ Нигор хонимнинг: “Самарканд муҳорабасини беш-олти йилга кечиктирсангиз. Барчамизга бош бўлиб, водийни обод қилсангиз, Марғилонда, Ўшда катта обидалар қурсангиз”, -деган илтимоси рўёбга чиққанда, бугун водиймизнинг қиёфаси қандай бўлар эди деб ўйлайсиз?
  13. “Зўрлар орасида зўр бўлмоқ керак!” “… йиртқичлар орасида кийик бўлиб кун кўра олмаслик” туйғулари Бобурни қандай карор қабул қилишга ундади?
  14. Беклар темурийлар юртини бирлаштириб, ягона давлат қилишга лойиқ деб нима учун Бобурни танладилар?
  15. Бобур такдиридаги шохлик ва хақгўй шоирлик бурчи ўртасидаги кураш сиз ўкиган бобда қандай ифодасини топган?
  16. Романда тарихий ҳақиқат ва ёзувчи фантазияси – бадиий тўқиманинг ўрни, ўзаро муносабати кандай?
  17. “Юлдузли тунлар” романи асосида тайёрланган телефильмни томоша қилганмисиз? Фильм сизга ёққанми?
  18. Қуйидаги мавзулардан бирини танлаб иншо ёзинг.

а)     “Юлдузли тунлар” романида Бобур образи.

б)     “Юлдузли тунлар” романида характерлар драмаси тасвири.

в)     “Юлдузли тунлар” романи поэтикаси.

[1] Буратоғ баъзи манбаларда Боратоғ ҳам деб аталади. Бироқ “Оқ Бурасой” каби асли “бура” сўзидан олинган бўлиши керак. Туркий тилларда нортуянинг энг улкани “бура” ёки “буғра” деб аталади. Бу тоғ чиндан ҳам текис жойда чўк тушиб ётган улкан нортуяга ўхшаб кетади. (Муаллиф.).

[2] Аслзода аёллар киядиган узун енгли устки кийим. Камзулга ўхшаш.

[3] Чавгон – хозирги хоккей ўйинига ўхшайди. Фақат майдонда от миниб ўйналади.

[4] Паргор – циркуль.

[5] Тоқи – чўққисимон заифона бош кийим.

[6] Ўрчин – ҳозирги район тушунчасига тўгри келади

[7] Миз – олти оёқлик столча

[8] Милодий 1497 йил.

Ҳаққимизда anvarj63

Яна маълумот

0dagq_ftkdmimd2hxdykc3klyh5dyz0q

Бўстонлиқ туманида янги солиқ режими жорий этилиши мумкин

2020 йил 1 январдан Бўстонлиқ туманида солиқ солиш ва солиқ маъмуриятчилиги бўйича ноёб тажрибани бошлаш …